طاها

اعتقاد و باور به امام زمان (ع) و معرفت و محبت ایشان از نظر فردی، خانوادگی و اجتماعی دارای تأثیرات مثبت فراوانی است که شناخت این آثار موجب افزایش دلبستگی و تشویق بیشتر در جهت تقویت مبانی ولائی انسان در محیط خانواده و روابط خانوادگی و تربیت فرزندان خواهد شد. برخی از فوائد مهدی محوری در خانواده عبارت است از:

1. وجود حامی معنوی

از جمله القاب امام عصر (ع) ربیع الأنام (بهار مردمان ) و نَضره الأیّام (سرسبزی دوران) است. با تفکر و اندیشه در این القاب زیبای حضرت، می توان به چند مشخصه ی یک خانواده مهدوی دست یافت:
 

سوره نور، سوره ای است که مباحث آن عمدتاً پیرامون اخلاق و احکام خانواده و مقابله با ساختار شکنان خانواده می باشد. دقت در مفاهیم الفاظ این سوره، پرده از برخی از اسرار و زیبائیهای ارتباط تنگاتنگ این سوره با مباحث خانواده و سپس ارتباط مباحث خانواده با موضوع مهدویت بر می دارد.
1. در آیه نخستین این سوره می خوانیم:
(سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَ فَرَضْنَاهَا وَ أَنْزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ‌.) (1)
« این سوره، سوره ای است که آن را فرو فرستادیم و (دستوراتش را) واجب ساختیم و در آن آیاتی روشن نازل کردیم تا شاید متذکر شوید.»
توضیح: تنها سوره ای از قرآن کریم که ابتدای آن لفظ «سوره» وارد شده این سوره است. کلمه سوره از ماده «سور» به معنای دیوار دور شهر و قلعه که آن را جدا می کند، می باشد و چون مباحث این سوره مربوط به خانواده است و خانه محل زندگی یک خانواده با دیواری جدا شده و حریم آن مشخص می گردد، در آیه اولش واژه «سوره» آمده است.
از طرفی در زبان عرب، به دستبند نیز که مایه ی زیبایی و آراستگی است، «سِوار» گفته می شود و از آنجا که وجود خانواده، سبب زینت یک جامعه و قوام آن می شود، این سوره با واژه ی «سوره» شروع می شود و بیانگر این مطلب است که: « جامعه ی زیبا، جامعه ای است که در آن نظام خانواده مقدس شمرده شده و افراد آن خانواده دار و تربیت یافته باشند.»
2. خداوند در قرآن تنها این سوره را واجب شمرده (فَرَضناها) - هر چند اطاعت از همه ی دستورات قرآن واجب است - و این به خاطر آن است که اهمیت دادن به قوانین خانواده و حفظ حریم آن بسیار لازم و ضروری می باشد.
و چون واژه ی «فرض» به معنای ثابت است، اشاره به این مطلب دارد که رعایت محتوای این سوره سبب استواری، استحکام بخشی و ثبات انسان و جامعه می گردد.
 

از دیدگاه قرآن زن گاهی به عنوان تکمله (کامل کننده) وجود مرد (زوج) و گاهی بدون وجود مرد مستقلاً در جریان تاریخ سازی و تمدن آفرینی و انسان سازی، نقش منحصر به فردی در اختیار دارد.
به طور مثال، قرآن تربیت و آفرینش شخصیت پیامبران بزرگ الهی، همچون: ابراهیم، اسماعیل، نوح، موسی، و پیامبر گرامی اسلام (ص) را مدیون تلاش زنان آسمانی معرفی می کند که در آن، زن به عنوان مادر و یا همسر دارای نقش اساسی بوده و درخصوص حضرت عیسی دارای نقش انحصاری بوده است.
* در کنار حضرت ابراهیم، شخصیتی چون هاجر وجود دارد که با تربیت حضرت اسماعیل، نسل صالحی از ابراهیم را به جامعه بشریت تقدیم کرد و خداوند متعال درمقام تقدیر از زحمات و از خود گذشتگی این بانوی والا مقام، یاد و نام او را در جای جای مراسم حج چون سعی صفا و مروه و چشمه زمزم زنده نگاه داشت و مقبره ی او را چون خانه ی خود (کعبه) مطاف همه ی حاجیان قرار داد.
* در کنار حضرت موسی (ع) به مادری نمونه برمی خوریم که نقش اساسی در تربیت این پیامبر الهی را بر عهده داشت. قرآن در داستان موسی (ع) همیشه به مادر او اشاره می کند و سخن چندانی از پدر او به میان نمی آورد. آیات قرآن در مورد شخصیت مادر موسی قابل تأمل است، قرآن می فرماید:
*(وَ أَوْحَیْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِیهِ.) (1)
*(وَ أَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغاً ... (2)
همچنین از نقش حضرت آسیه نیز در تربیت حضرت موسی نباید غافل بود، بانوی نمونه ای که با وجود همه ی شرایط غفلت و دنیا گرایی درکاخ فرعون، پاکی و ایمان خود را حفظ کرد.
* درخصوص حضرت عیسی (ع) اساساً هیچ مردی (پدری) در تربیت او نقش ندارد و قرآن مسیح را به عنوان «عیسی بن مریم» معرفی می نماید.
مریم (به معنای عابده) بانویی که در عنفوان جوانی بر او مائده الهی نازل می شد و مقام او آنچنان در درگاه الهی والا بود که خداوند زکریای نبی را خادم او در معبد قرار داد.(3)
بانویی که ملائکه با او گفتگو می کردند و خداوند او را به عنوان سرور زنان عصر خودش برگزید.(4)
و البته قرآن همچنانکه نقش حضرت مریم (ع) در تربیت حضرت عیسی(ع) را منحصر به فرد می داند نقش اساسی مادر مریم (حنّا) در تربیت چنین دختر پاکی را نیز مورد توجه قرار می دهد و اساساً ولادت مریم را نتیجه ی استجابت دعا و نذر معنوی مادر او معرفی می کند.(5)
امام زمان (ع) الگوی خود را حضرت زهرا (س) معرفی کرده و می فرمایند:
(و فی أبنَه رسول الله لی اسوهٌ حسنهٌ.) (6) « ودر دختر رسول خدا (ص) (مادرم زهرا (س)) برای من سرمشق نیکویی است.»
و در برخی روایات اینگونه از حضرت مهدی (ع) یاد می شود:
(المَهدی من وُلدِ فاطمهَ.) (7)
«مهدی (ع) از فرزندان فاطمه (س) است.»
بر اساس همین نقش کلیدی مادر است که در روایات آمده است:
(الجَنَّه تحتَ أقدام الاُمّهات.) (8)
«بهشت زیر پای مادران است.»
و به عنوان یک نمونه ی تجربی تاریخی می بینیم محمد ابن ابی بکر با وجودی که از صلب دشمن امیرالمومنین (ع) بوده، اما به خاطر برخورداری از مادری (به نام اسماء) که عاشق اهل بیت (ع) بود، از شیعیان خالص حضرت علی (ع) شد.
شهید مطهری(ره) نقش زن در تاریخ سازی و تمدن سازی را به دو بخش عمده تقسیم می کنند:
 

مقدمه

وقوع انقلاب اسلامى ایران در سال 1357 بسیارى از معادلات سیاسى بین المللى را برهم زد و بسیارى از اندیشمندان علوم اجتماعى را به شگفتى واداشت؛ زیرا نظام بین المللى که پس از صلح »وستفالیا« توانست دین را از عرصه هاى حیات اجتماعى و سیاسى بزداید و آن را محصور در حیات فردى نماید، با مشاهده وقوع انقلابى دینى در شرایطى که دنیاى مدرن در اوج سلطه و غلبه قرار داشت، با چالش و پرسشى جدى مواجه گردید. اگرچه به لحاظ تئوریک بسیارى از محققینى که به رسم مدرنیته براین باور بودند که سرنوشت اسلام سیاسى چیزى شبیه مسیحیت قرون وسطى خواهد بود و در نهایت تابع نظم مدرنیته خواهد گردید، اما حیاتِ پویا و حرکت انقلاب اسلامى در قلمرو سرزمینى و بازتاب هاى آن در وراى قلمرو سرزمینى، نشانگر تفاوت هاى عمده میان اسلام سیاسى با مسیحیت قرون وسطایى گردید. (زارع،1383)
از سویى دیگر، در برهه اى از تاریخ که تحولات آن صرفا در زیر دو بیرق کاپیتالیسم یا کمونیسم روى مى داد و هر دو نظام به نوعى نمادهایى از سکولاریسم و نفى حضور دین در عرصه هاى سیاسى - اجتماعى بودند، انقلاب اسلامى نقطه عطفى بود که با هر دو نظام به منازعه ومقابله برخواست و برخلاف مدینه فاضله مدرنیته غربى و اتوپیاى شرقى، مسیرى جدید را براى دست یابى و احیاء تمدن اسلامى آغاز نمود. انقلاب اسلامى، ضمن احیا نمودن اسلام سیاسى در ایران، تاثیر عمده اى بر جنبش هاى سیاسى اسلامى داشته و به نوعى با بازگرداندن اعتماد به نفس مسلمانان و امکان تحقق حکومتى اسلامى، سبب احیاء و بازتولید این جنبش ها گردیده (ملکوتیان،1387) و در نتیجه این انقلاب، نهاده هایى را به سیستم بین الملل عرضه داشته است، که متصف به وصف دینى بوده اند و باعث تولد عنصر دین در روابط بین الملل گردیدند، که اسلام سیاسى نماینده آن مى باشد.
در توضیح علل وقوع انقلاب، هر مکتب و محققى از زاویه دید خود بدان پرداخته و سعى در تحلیل آن نموده است. با توجه به حجمِ کمى و کیفى تحلیل ها و آثار موجود در باره انقلاب اسلامى، در اهمیت و عظمت آن جاى هیچ گونه تردیدى وجود ندارد؛ زیرا وجود مولفه هایى که براى انقلاب هاى بزرگ عنوان شده، انقلاب کبیر بودن این انقلاب را اثبات مى نماید. مولفه هایى؛ نظیر 1-وجود عنصر »ایدئولوژى« با تاکید بر فراملى بودن آن؛ 2-ایجاد تغییراتى بنیادین و فراگیر در سطح جامعه و دولت؛ 3- وقوع انقلاب در کشورى که داراى موقعیت استراتژیک مى باشد. (خرمشاد،1389)
انقلاب اسلامى ایران، به لحاظ ایدئولوژیکى مبتنى بر ایدئولوژى اسلامى بر اساس مذهب تشیع و با توجه به برداشت مبتنى بر نظریه ولایت فقیه حضرت امام(ره) بوده، که در این نوع نگاه، تعریفى جهانى از انقلاب و حوزه فعالیت آن شده است (ملکوتیان، همان). در باب تغییرات بنیادین نیز آنچه که واضح و مبرهن است، تغییرات ساختارى و شکلى در سطح حکومت (سیاسى) و نیز تغییرات عمیق در سطح جامعه(اجتماعى، فرهنگى و ...) مى باشد(محمدى،1358). به عبارت دیگر، تمامى ارکان جامعه به شدت از وقوع این انقلاب متاثر گشته و جامعه، دچار تحولى اساسى در تمامى نهادهاى اجتماعى، سیاسى، فرهنگى و... گردید. موقعیت استراتژیک منطقه خاورمیانه در نظام بین الملل به علت وجود منابع عظیم انرژى و حضور ایران در این منطقه و موقعیت استراتژیک ایران در منطقه خاورمیانه، به ایران اسلامى نقشى اساسى در نظام بین الملل داده و همین امر سبب شده تأثیرات این انقلاب، چه در درون منطقه و چه در بیرونِ آن، از انقلاب اسلامى، انقلابى بزرگ بسازد(خرمشاد،همان).
 

فکر مى کنم، این نخستین بار است که متنى را از فقیهى اسلامى، که پرورده مدرسه امام صادق(ع) است مى خوانم، که در آن گسترده ترین نظریه عنصر »فهم اجتماعى نص« ارائه شده و در آن تفاوت میان مدلول لغوى- لفظى نص و مدلول اجتماعى آن، به صورت موشکافانه و ژرف بررسى شده و حدود مشروع مدلول اجتماعى نیز مشخص شده است.
به رغم آن که فقها در ممارست کار فقهى شان و در حوزه هاى استنباط از نص، عنصر فهم اجتماعى را در فرایند فهم دلیل، در کنار بعد لفظى دلالت، وارد و برآن اتکا مى کنند، اما آنان غالباً در فرایند فهم دلیل، بعد لفظى را از بعد اجتماعى به عنوان دو بعد متمایز که هر کدام ملاک و حدود جداگانه اى دارند، تفکیک نمى کنند، بلکه این دو بعد در کار آنان به صورت دوگانه و تحت نام واحدى که »ظهور« است به کار برده مى شود.
نخستین بار با مطالعه برخى بخش هاى کتاب مجدّد جاودانه »فقه الامام الصادق«، تألیف استاد ما، حجّت بزرگ، شیخ محمدجواد مغنیه درباره عنصر فهم اجتماعى نص، مطلبى مى خوانیم، که فقه جعفرى با این کتاب ابداعى، به لحاظ روش و بیان، تصویرى درخشان یافته است.
در چند جاى این کتاب ارزشمند بر عنصر اجتماعى فهم دلیل، تفکیک میان آن و بعد لفظى ناب آن تأکید شده است، حال براى این که ایده کتاب را درباره فهم اجتماعى نص و محتوا و نقش این فهم در استنباط حکم از نص را توضیح دهیم، لازم است ابتدا از ظهور سخن بگوییم.
 

1) بى شک، متفکران، فرزندان زمانه خودشان هستند و فرزند زمانه بودن یک متفکر، به این معنى است که وى ناگزیر از تأمل درباره پرسش هاى زمانه خویش است. البته نه هر زمانه اى مى تواند آبستن هر پرسشى باشد و نه هر پرسشى در دامان هر زمانه اى به دنیا مى آید. تنها به همین دلیل است که متفکران و اندیشمندان گذشته، بسیارى از مسایلى را که براى اخلاف و گذشته گانشان مسایلى ضرورى و گاه حتى پیش پا افتاده تلقى مى شد، هرگز مورد تأمل قرار نداده اند و این، نه به این معنى است که نبوغ آن ها از اخلاف شان کم تر بوده، بلکه بدین معنى است که آن ها فرزندان زمانه شان بوده اند و تنها به مسایلى بیندیشند که مسایل زمانه شان باشد. از این رو، ما نیز اجازه نخواهیم داشت که اسلاف مان را به دلیل عدم تأمل شان درباره مشکلات خاص زمانه مان؛ از قبیل کنترل جمعیت، بحران هاى زیست محیطى و... مورد محاکمه و پرسش قرار دهیم.
هر زمانه اى به مثابه زن حامله اى مى ماند که بالفعل آبستن نوزادى خاص است، به رغم این، مى تواند مستعد آبستن نوزادان نیامده اى نیز باشد. واقعیت این است که آمدن هر نوزادى مسبوق به گذشت زمانه اى است و لذا نه همه فرزندان را مى توان یک باره از شکم مادر بیرون کشید و نه هر فرزندى در هر زمانى که مادر یا هر کس دیگر اراده کند، متولد مى شود. متفکر نیز به هر میزان هم که متفکر باشد، نمى تواند از شکم زمانه اش علمى را که متعلق به آن زمان نیست، بیرون آورد. متفکران آن گاه که به فردا مى اندیشند، قابله مادر زمانه شان، و آن گاه که به امروز مى اندیشند، فرزند آن هستند.
البته، فرزند زمانه بودن یک متفکر، بدین معنى نیست که آن ها هرگز نتوانند و یا نخواهند براى فردا بیندیشند، بلکه بدین معنى است که آن ها هرگز اجازه ندارند از امروزشان غفلت کنند. متفکرى که صداى پرسش هاى زمانه اش را نشنود و تنها به دنبال حل مسایل فردا باشد، هرگز در دادگاه تاریخ معذور نخواهد بود. پیامبران الهى نیز که مبشران فردا بوده اند، هرگز از احوال امروز جامعه شان غافل نمى شدند. اساساً آن ها این گونه مى اندیشیدند که براى به فردا رسیدن باید از معبر امروز گذشت و اگر امروزشان آباد نباشد، به طور حتم، فرداى شان نیز نخواهد بود و شاید این جمله مرحوم شریعتى، که گفت: »دین من اگر دنیاى مرا آباد نکند، آخرتم را نیز نمى تواند« در همین راستا قابل فهم باشد.